Zaza milletinin inanılmaz destanı

Zazalar kimlerdir, nerede yaşarlar, kökenleri nedir, tarihleri nedir, dilleri nedir, nufusu kaç?

Batı’da ve bir ölçüde Doğu’da da nispeten bilinmeyen bir halka adanmış bu makalede cevaplamaya çalışacağımız o kadar çok soru var ki.

Yıllardır onlar hakkında ikamet ettikleri ülke olan Türkiye’de çalışmalar çoğalmış, dünya çapında ve çeşitli dillerde birçok yazılar yazılarak kimlikleri tanınmaya başlamıştır.

Etnik köken

Etnik kökenleriyle ilgili soruyla başlayalım, eğer Türkiye’deki çoğunluk için Kürtlerle alt etnik bir grup olarak akrabalarsa, bazı teorisyenlere göre Türk kökenli olacaklar, ancak bu oldukça tartışmalı. 1990’lardan itibaren Zaza dirilişinin son dönemde öne çıkan aydını Ebubekir Pamukçu’nun değerli eserleri sayesinde bir Zaza “milliyetçiliği” oluşmaya başlamıştır.

Orijinal dilleri, Hint-Avrupa dillerinin İran kolundan bazen « Dimli » olarak adlandırılan Zaza’dır, bugün Türkçe hakimdir ve bazıları Türk Kürtlerinin çoğunluğunun dili olan Kurmandji’yi de konuşur. Türkiye Zaza Dernekleri Federasyonu Başkanı Murat Bukan’a göre gramer farklılığı nedeniyle Kurmanci’den ayrı bir dildir. Araştırmalar, günümüz kuzey İran’ında konuşulan dilleri inceleyerek Kürt ve Zaza toplulukları arasında bir ayrım olduğunu düşündüler. Bu nedenle teoriler, Zazaların « Dimli » ve « Deylemi » isimleri arasındaki benzerliğe dikkat çekmek için daha sonra sunacağımız bir halk olan « Deylemiler » in soyundan geldiklerini öne sürmektedir.

Demografi

Sayıları bazı kaynaklarda 2-3 milyon, Murat Bukan tarafından 10 milyon civarında tahmin edilmekte olup, Orta Doğu Anadolu’da Tunceli, Erzincan, Sivas, Diyarbakır, Malatya, Bingöl, Elazığ illerinde ve çevre illerde ikamet etmektedirler. Ülkenin sanayileşmesinden bu yana Ankara, İstanbul ve kıyı kentleri gibi büyük şehirlerde, ayrıca Batı Avrupa ülkeleri ve Amerika Birleşik Devletleri’nde göçenler oldu. Eşit derecede Sünni ve Alevi Müslümanlar oldukları düşünülüyor ve aynı zamanda laik olanda var.

Tarihleri

Şimdi onların tarihine gelelim, yukarıda açıklandığı gibi, etimolojik çalışmalarla Zazaları Orta Çağ İran Deylemilerine yaklaştırmaktadır, Encyclopædia Iranica , Dimlī teriminin kuzey İran’ın bir bölgesi olan Daylam’dan türediğini doğrulayarak bunu desteklemektedir . Bu ansiklopedi ayrıca MS 3. yüzyıldan kalma son Part kralı Artabanus V’ın bir nesir anlatmaktadır . Daylam ve diğer bölgelerden bahsedilmiş ve Sasani imparatorluğunun oluşumunda Daylamlıların öncü rolü olmuştur.

6. yüzyıl Bizans tarihçisi Procopius’a göre Daylamitler Sasani İmparatorluğu içinde özerktiler ve düzenli olarak paralı asker olarak hizmet ettiler .

Sasani İmparatorluğu

İslam’ın gelişiyle birlikte bazıları çok hızlı bir şekilde Arap ordularına katılacak ve ilk mühtediler arasında yer alacaktı. Ancak çoğunluk, yüzyıllar boyunca istilalara şiddetle karşı koymuş ve böylece Zerdüşt kültürlerini korumuş olacaktı. Abbasi halifesi Harun-Raşid’in (785-809) saltanatının başlangıcında, Şii İslam’ın birkaç figürü oraya sığınmış ve böylece Deylemilerin bir kısmının kademeli olarak Şiiliğe dönüşmesine başlamış olacaktı. Daha sonra İran ve Abbasi Irak’ı yöneten Buyid hanedanını kurdular, daha sonra bazıları Selçuklu ve Gazneli Türk imparatorluklarına hizmet etti.

Ermeni kaynakları ve bazı akademisyenler, Daylamitlerin Anadolu’ya göçünün, bölgede ilk Türk İmparatorluklarının ortaya çıkışına denk gelen 10. ve 12. yüzyıllar arasında gerçekleştiğini söylemektedir.

16. yüzyılda yazar Ebubekir Pamukçu, Doğu Anadolu’daki Türkmen ve Zazaların, İran’da 1501-1736 yılları arasında hüküm süren Safevi hanedanının kurucusu Şah İsmail Hatay ile Anadolu tasavvuf tarikatların topluca hareketine katılacaklarını anlatır. Zamanın sufileri, bir dizi Zaza Türk ve Kürt tarafından hâlâ paylaşılan bir inanç olan Aleviliğe doğru evrildi. Yine de Türk Aleviliği-Bektaşiliğinin Orta Asya Şamanizminin unsurlarını ve Zaza Aleviliğinin Zerdüştlük unsurlarını koruduğunu iddia etmektedir.

Günümüzde

70 yıllarda dil öğretmeni ve etnik ve dilsel bilinciyle Zazaca dirilişinin baş aktörü olan Ebubekir Pamukçu, Türk hükümetinin kendisine zulme ve zorbalığa uğramasından dolayı İsveç’e sürgüne gitti ve mücadelesine başladı, orada çalışmalarına devam etti. 1991’de vefat etti.

Ebubekir Pamukçu

Onun manevi yerini Zaza dernekler federasyonu Murat Bukan aldı alttaki videkda güzel bir mülakatta Zazaların hakkında güzel bilgi edinebilirsiniz.

Son söz

Müthiş Zaza ulusu hakkındaki sunumumuz böylece sona eriyor, bu halkı temsil etmek için « millet » terimini kullandık çünkü tüm halklar millet mertebesine yükselmeyi hak etseler de, Zazalar başarıları, tarihleri ve çeşitli kültürleri ile gerçekten tarih yazma ve ona karşı ayakta tutma başarısını elde etti.

Kimi zaman dinlerin, kimi zaman ideolojilerin insanları bir araya getirdiği, kimi zaman ayırdığı ortaya çıktı, zaten son onyıllar Türkiye’nin toplum içi ilişkilerinde bir ısınmaya işaret etti, karşılıklı bir ilgi gelişmeye başladı ve bunun devam etmesini diliyoruz.

Ünlü kişilikler:

Mikail Aslan , müzisyen, şarkıcı, besteci
Ahmet Aslan , şarkıcı müzisyen
Ferhat Tunç , şarkıcı
Ali Baran , şarkıcı
Kamer Genç , Milletvekili
Yusuf Hayaloğlu , şair
Mahsun Kırmızıgül , şarkıcı
Faruk İremet , yazar ve gazeteci
Yasemin Şamdereli , oyuncu ve yönetmen
Songül Öden , Türk oyuncu.
Necati Şaşmaz , Türk oyuncu.


Özler ATALAY YÜKSELOĞLU

 »  Bu makalenin yazarı Zaza cemaatinden geliyor ama geç öğrendiği için Anadolu’nun çeşitliliğini ve zenginliğini keşfetmek için bu değerli bilgiyi sizinle paylaşmaktan hoşlandı  « 

Votre commentaire

Entrez vos coordonnées ci-dessous ou cliquez sur une icône pour vous connecter:

Logo WordPress.com

Vous commentez à l’aide de votre compte WordPress.com. Déconnexion /  Changer )

Image Twitter

Vous commentez à l’aide de votre compte Twitter. Déconnexion /  Changer )

Photo Facebook

Vous commentez à l’aide de votre compte Facebook. Déconnexion /  Changer )

Connexion à %s

%d blogueurs aiment cette page :